Vextir (e. interest) eru verðið á peningum. Sá sem fær lánað greiðir vexti og sá sem lánar fær þá. Vextir eru yfirleitt gefnir upp sem hlutfall af upphæðinni á ári. Ef þú leggur 1.000.000 kr. inn á reikning með 5% vöxtum færðu 50.000 kr. í vexti á einu ári, fyrir skatt.
Þegar þú leggur peninga inn í banka ert þú í raun að lána bankanum, og hann greiðir þér innlánsvexti. Þegar þú tekur lán greiðir þú útlánsvexti. Munurinn á þeim er ein helsta tekjulind bankanna. Þegar vextir leggjast við höfuðstólinn og fara sjálfir að bera vexti kallast það vaxtavextirVaxtavextirVextir sem reiknast líka af áður áföllnum vöxtum. Upphæðin vex því hraðar og hraðar með tímanum, hvort sem um sparnað eða skuld er að ræða..
Hvað ræður vöxtunum?
- StýrivextirStýrivextirVextir Seðlabankans sem aðrir vextir í landinu taka mið af. Seðlabankinn kallar þá meginvexti og breytir þeim til að halda verðbólgu í skefjum.. Vextir Seðlabankans eru grunnurinn sem aðrir vextir í landinu taka mið af.
- Áhætta. Sá sem lánar áhættusömum lántaka krefst hærri vaxta. Þess vegna eru vextir á yfirdrætti og greiðslukortum miklu hærri en á húsnæðislánum, þar sem íbúðin er veð.
- Tími. Peningar sem eru bundnir lengi bera oft aðra vexti en peningar sem má taka út hvenær sem er.
- Verðbólga. Lánveitendur vilja fá meira til baka en verðbólgan étur. Það sem stendur eftir kallast raunvextirRaunvextirVextir að frádreginni verðbólgu. Raunvextir sýna hvort sparnaður vex í raun að verðgildi eða rýrnar, þótt krónunum fjölgi..
Fastir, breytilegir og verðtryggðir vextir
- Fastir vextir haldast óbreyttir í tiltekinn tíma.
- Breytilegir vextir breytast, oftast í takt við stýrivexti.
- Verðtryggð lán bera lægri vexti, en höfuðstóllinn hækkar með vísitölu neysluverðs. Þetta fyrirkomulag er algengt á Íslandi og kallast verðtryggingVerðtryggingÞegar höfuðstóll láns eða innláns fylgir vísitölu neysluverðs. Verðtrygging ver sparifé gegn verðbólgu en lætur skuldir hækka með verðlaginu..
Vextir og rafmyntir
Bitcoin ber enga vexti. Vaxtastigið hefur þó oft áhrif á verð rafmynta. Þegar vextir hækka verða innstæður og skuldabréf meira aðlaðandi og minna fé leitar í áhættusamar eignir. Árið 2022 hækkuðu seðlabankar um allan heim vexti hratt, og á sama tíma lækkuðu flestar áhættusamar eignir, rafmyntir þar á meðal.
Ritstjórn Myntkaupa skrifar allt efni Rafmyntaskólans og yfirfer það reglulega. Efnið er til fræðslu og er ekki fjárfestingarráðgjöf. Ritstjórnarstefna. Uppfært 2. nóvember 2026.