Stýrivextir (e. policy rate) eru vextirnir sem Seðlabanki ÍslandsSeðlabankiBanki sem gefur út gjaldmiðil lands, ákveður vexti og gætir stöðugleika í fjármálakerfinu. Á Íslandi er það Seðlabanki Íslands. notar til að hafa áhrif á vaxtastig í landinu. Seðlabankinn kallar þá sjálfur meginvexti, og nú eru það vextir á sjö daga bundnum innlánum bankanna hjá Seðlabankanum. Þegar þeir breytast breyta bankarnir sínum vöxtumVextirGjaldið sem lántaki greiðir fyrir að fá peninga lánaða og það sem sparifjáreigandi fær fyrir að lána þá. Yfirleitt gefnir upp sem hlutfall á ári. yfirleitt í kjölfarið, á innlánum jafnt sem lánum.
Hver ákveður þá?
Peningastefnunefnd Seðlabankans ákveður stýrivexti, og í henni sitja fimm manns. Samkvæmt lögum heldur nefndin að minnsta kosti sex fundi á ári og birtir yfirlýsingu um hverja ákvörðun. Markmiðið er að verðbólgaVerðbólgaAlmenn hækkun verðlags yfir tíma, sem þýðir að hver króna kaupir minna en áður. verði að jafnaði sem næst 2,5% á ári.
Hvernig virka þeir?
Þegar Seðlabankinn hækkar stýrivexti:
- verða lán dýrari, svo fólk og fyrirtæki taka minna að láni
- verður sparnaður meira aðlaðandi
- minnkar eftirspurn í hagkerfinu, og þar með þrýstingur á verðlag
- styrkist krónan yfirleitt, sem lækkar verð á innfluttum vörum
Lækkun virkar í hina áttina. Áhrifin koma þó ekki fram strax, heldur á nokkrum misserum.
Stýrivextir á Íslandi
Stýrivextir hafa lengi verið hærri á Íslandi en í nágrannalöndunum. Í ágúst 2023 fóru þeir í 9,25% og stóðu þar í rúmt ár. Lækkunarferli hófst í október 2024 og vextirnir voru komnir niður í 7,25% í byrjun árs 2026. Á árinu 2026 hækkaði bankinn þá aftur í þremur skrefum, í 8,00% í ágúst, og á fundi 7. október 2026 voru þeir óbreyttir.
Þegar stýrivextir eru háir en verðbólga lægri eru raunvextirRaunvextirVextir að frádreginni verðbólgu. Raunvextir sýna hvort sparnaður vex í raun að verðgildi eða rýrnar, þótt krónunum fjölgi. háir. Það hægir á efnahagslífinu, og það er einmitt tilgangurinn.
Stýrivextir og rafmyntir
Vaxtastig hefur áhrif á allar eignir, líka rafmyntir. Þegar vextir eru háir fá innstæður og skuldabréf betri ávöxtun og minna fé leitar í áhættusamar eignir. Verð rafmynta ræðst þó á alþjóðlegum mörkuðum, og þar skipta vextir stærstu seðlabanka heims, einkum bandaríska seðlabankans, meira máli en íslenskir stýrivextir.
Ritstjórn Myntkaupa skrifar allt efni Rafmyntaskólans og yfirfer það reglulega. Efnið er til fræðslu og er ekki fjárfestingarráðgjöf. Ritstjórnarstefna. Uppfært 2. nóvember 2026.