Raunvextir (e. real interest rate) eru vextirVextirGjaldið sem lántaki greiðir fyrir að fá peninga lánaða og það sem sparifjáreigandi fær fyrir að lána þá. Yfirleitt gefnir upp sem hlutfall á ári. þegar búið er að draga verðbólgunaVerðbólgaAlmenn hækkun verðlags yfir tíma, sem þýðir að hver króna kaupir minna en áður. frá. Vextirnir sem bankinn gefur upp kallast nafnvextir (e. nominal interest rate). Þeir segja hve mikið krónunum fjölgar. Raunvextirnir segja hins vegar hvort þú getir keypt meira fyrir krónurnar í lok ársins en í upphafi þess.
Dæmi
Þú átt 1.000.000 kr. á reikningi með 7% nafnvöxtum og verðbólgan er 5%.
- Eftir árið átt þú 1.070.000 kr.
- Vörukarfa sem kostaði 1.000.000 kr. kostar nú 1.050.000 kr.
- Raunvextirnir eru því um 2%. Þú getur keypt um 2% meira en áður, eða nákvæmar reiknað 1,9%.
Ef verðbólgan væri 8% væru raunvextirnir neikvæðir. Krónunum fjölgaði, en þær keyptu minna.
Skatturinn gerir dæmið verra
Fjármagnstekjuskattur er reiknaður af nafnvöxtunum, ekki raunvöxtunum. Ef vaxtatekjurnar eru umfram frítekjumarkið, 300.000 kr. á ári, fara 22% af þeim í skatt. Af 7% nafnvöxtum standa þá 5,46% eftir, og þegar verðbólgan er 5% eru raunvextirnir eftir skatt aðeins um 0,4%.
Raunvextir á Íslandi
Raunvextir hafa lengi verið til umræðu hér á landi. Á verðbólguárunum á áttunda áratugnum voru þeir oft verulega neikvæðir. Sparifé brann upp og þeir sem skulduðu græddu á kostnað þeirra sem spöruðu. Almenn verðtryggingVerðtryggingÞegar höfuðstóll láns eða innláns fylgir vísitölu neysluverðs. Verðtrygging ver sparifé gegn verðbólgu en lætur skuldir hækka með verðlaginu. fjárskuldbindinga, sem var tekin upp árið 1979, átti meðal annars að leiðrétta það. Vextir á verðtryggðum lánum og innlánum eru í raun raunvextir, því verðbætur bætast við höfuðstólinn.
Seðlabankinn horfir líka á raunvexti þegar hann ákveður stýrivextiStýrivextirVextir Seðlabankans sem aðrir vextir í landinu taka mið af. Seðlabankinn kallar þá meginvexti og breytir þeim til að halda verðbólgu í skefjum.. Háir raunvextir hægja á efnahagslífinu og draga úr verðbólgu, en lágir raunvextir örva það.
Raunvextir og rafmyntir
Margir sem kaupa bitcoin nefna neikvæða raunvexti sem ástæðu. Þegar sparnaður á bankareikningi rýrnar að raunvirði leitar fólk annarra leiða til að varðveita verðgildið. Bitcoin ber þó enga vexti og verðið sveiflast mikið til skamms tíma. Margir líta því á það sem langtímaeign, samhliða varasjóði á bankareikningi en ekki í stað hans.
Ritstjórn Myntkaupa skrifar allt efni Rafmyntaskólans og yfirfer það reglulega. Efnið er til fræðslu og er ekki fjárfestingarráðgjöf. Ritstjórnarstefna. Uppfært 2. nóvember 2026.