Hvað eru peningar? Krónan, verðbólga og bitcoin

Frá vöruskiptum til seðla

Áður en peningar komu til sögunnar skipti fólk beint á vörum. Það gengur aðeins ef báðir vilja það sem hinn býður, og á sama tíma. Pípari sem þarf að láta gera við bílinn sinn þyrfti að finna bifvélavirkja sem vantar einmitt pípara.

Þess vegna fór fólk að nota vörur sem allir vildu eiga og auðvelt var að meta. Búfé gegndi þessu hlutverki víða, og síðar málmar eins og gull, silfur og kopar.

Næsta skref var mynt. Yfirvöld slógu peninga úr góðmálmi og ábyrgðust þyngd þeirra og hreinleika, svo ekki þurfti lengur að vigta silfrið í hverjum viðskiptum. Elstu þekktu myntirnar eru meira en 2.600 ára gamlar og koma frá Grikklandi hinu forna og nágrenni þess.

Seðlar byrjuðu sem kvittanir. Kaupmenn og gullsmiðir tóku við gulli og silfri í geymslu og gáfu út kvittun á móti. Brátt fór fólk að greiða með kvittununum sjálfum, og úr þeim urðu bankaseðlar.

Fiat-peningar og stafrænir peningar

Lengi vel var hægt að skipta seðlum fyrir gull eða silfur hjá útgefandanum. Það er liðin tíð. Krónan, evran og dollarinn eru fiat-gjaldmiðlarFiat-gjaldmiðillGjaldmiðill frá ríki eða seðlabanka, eins og íslenska krónan, sem byggir verðgildi sitt á lögum og trausti en ekki á gulli.. Þeir eru ekki tryggðir með góðmálmi heldur byggjast á lögum og trausti á ríkinu og seðlabankanum sem gefur þá út.

Nú eru flestir peningar ekki einu sinni til á pappír. Launin þín berast sem tala á bankareikningi. Þegar þú greiðir með korti, síma eða greiðsluappi færist sú tala á milli reikninga, og margir handleika varla seðla lengur.

Ólíkt rafmynt byggjast krónur í banka á því að bankinn haldi bókhaldið, og Seðlabankinn stendur á bak við kerfið allt.

Þrjú hlutverk peninga

Hagfræðingar lýsa peningum út frá þremur hlutverkum:

• Greiðslumiðill. Þú notar peninga til að greiða fyrir vörur og þjónustu, hvort sem það er kaffibolli eða húsaleiga. Seljandinn tekur við þeim af því að hann veit að aðrir gera það líka.
• Reiknieining. Verð, laun og skuldir eru mæld í peningum. Þegar mjólkurlítrinn og bíllinn eru báðir verðlagðir í krónum er auðvelt að bera þá saman.
• VerðmætageymslaVerðmætageymslaEign sem heldur kaupmætti sínum yfir lengri tíma, svo hægt sé að geyma hana og nota síðar, eins og gull hefur gert í aldanna rás.. Þú getur lagt peninga til hliðar og notað þá síðar. Það gengur aðeins vel ef verðgildið helst.

Góðir peningar sinna öllum þremur hlutverkunum. Þegar verðbólga er mikil bregst verðmætageymslan fyrst, og fólk leitar annarra leiða til að geyma sparnaðinn.

Hvað gefur peningum verðgildi?

Seðill er pappír og innstæða er tala í tölvu. Verðgildið kemur annars staðar frá:

• Traust og útbreiðsla. Peningar eru verðmætir vegna þess að fólk tekur við þeim. Því fleiri sem nota þá, því gagnlegri verða þeir.
• Lög. Samkvæmt lögum nr. 22/1968 um gjaldmiðil Íslands eru seðlar og mynt Seðlabankans lögeyrir í öllum greiðslum hér á landi. Skattar eru líka greiddir í krónum, svo allir þurfa á þeim að halda.
• Takmarkað framboð. Ef hver sem er gæti búið til peninga yrðu þeir verðlausir. Seðlabankinn einn má gefa út seðla og mynt, þótt bankar búi líka til nýjar innstæður þegar þeir lána.
• Stöðugt verðlag. Seðlabankinn beitir vöxtum til að halda verðgildinu sem stöðugustu. Ef peningamagn eykst umfram framleiðslu hækkar verðlag, og það kallast verðbólgaVerðbólgaAlmenn hækkun verðlags yfir tíma, sem þýðir að hver króna kaupir minna en áður..

Saga peninga á Íslandi

Vaðmál og fiskur

Á miðöldum notuðu Íslendingar vaðmál, ofinn ullardúk, sem gjaldmiðil, og alin af vaðmáli varð að verðeiningu. Eitt hundrað jafngilti 120 álnum, og jarðir voru metnar í hundruðum. Síðar á miðöldum varð fiskur líka að verðeiningu. Gildur fiskur var þurrkaður og vó nálægt einu kílói, og samkvæmt Búalögum jafngiltu tveir fiskar einni alin.

Með tímanum urðu alin og fiskur fyrst og fremst reiknieiningar. Hægt var að meta jörð, búfé eða skuld í álnum án þess að nokkur dúkur skipti um hendur. Reiknieiningin og greiðslumiðillinn þurfa nefnilega ekki að vera sami hluturinn.

Dönsk mynt og íslensk króna

Á 18. og 19. öld var hér danskur gjaldmiðill í umferð, ríkisdalir, spesíur og skildingar, en landsmenn treystu lengi frekar á vöruskipti og veginn góðmálm. Árið 1873 stofnuðu Danir, Norðmenn og Svíar Norræna myntbandalagið. Þá komu króna og eyrir í stað eldri myntheita, líka á Íslandi. Landssjóður gaf út fyrstu íslensku seðlana árið 1886.

Íslenska krónan var þó áfram jafngild þeirri dönsku. Með sambandslögunum 1918 fengu Íslendingar rétt til að slá eigin mynt, og fyrsta íslenska myntin var slegin árið 1922. Sama ár skildu leiðir: í júní 1922 var gengi krónunnar fellt um 23% gagnvart dönsku krónunni og sett á flot.

Verðbólguárin og myntbreytingin 1981

Á áttunda áratugnum fór verðbólgan úr böndunum. Samkvæmt Hagstofu Íslands var hún yfir 30% á hverju ári frá 1974 til 1983, og árið 1983 nam hún 84%. Verðlag rúmlega sautjánfaldaðist frá 1970 til 1980. Á árunum 1974 til 1989 var gengi krónunnar fellt 25 sinnum.

Hinn 1. janúar 1981 voru tvö núll tekin af krónunni. Ný króna jafngilti 100 gömlum, og nýir seðlar og ný mynt fóru í umferð. Myntbreytingin hafði þó engin áhrif á verðbólguna sjálfa, sem náði hámarki tveimur árum síðar.

Hrunið og höftin

Í bankahruninu haustið 2008 féll gengi krónunnar mikið og verðbólgan fór í 18,6% í janúar 2009. Hinn 28. nóvember 2008 voru sett fjármagnshöft sem takmörkuðu gjaldeyrisviðskipti og flutning fjár á milli landa. Þau voru að mestu afnumin 14. mars 2017, rúmum átta árum síðar.

Verðbólgumarkmiðið

Frá 27. mars 2001 hefur Seðlabankinn haft það markmið að verðbólga verði að jafnaði sem næst 2,5% á ári. Víki hún meira en 1,5 prósentustig frá markmiðinu þarf bankinn að gera ríkisstjórninni opinberlega grein fyrir ástæðunum.

Verðbólgan hefur þó oft verið yfir markmiðinu. Frá mars 2001 til september 2026 hækkaði vísitala neysluverðs um 242%, eða um 4,9% á ári að meðaltali. Það sem kostaði 10.000 kr. í janúar 2020 kostaði um 14.800 kr. í september 2026, og tólf mánaða verðbólga var þá 5,9%.

Hvar passar bitcoin inn?

BitcoinBitcoinFyrsta og stærsta rafmyntin, stafrænn gjaldmiðill sem enginn einn aðili stjórnar og takmarkast við 21 milljón bitcoin. er nýjasti kaflinn í langri sögu peninga. Það var kynnt árið 2008 og netið hefur verið í gangi frá janúar 2009. Bitcoin sameinar þrennt sem ekki hafði áður farið saman:

• Stafrænt. Hægt er að senda það um netið hvert sem er, án banka eða greiðslukerfis.
• Fast framboð. HámarksframboðHámarksframboðMesti fjöldi eininga sem getur nokkurn tímann orðið til af tiltekinni rafmynt samkvæmt reglum hennar, til dæmis 21 milljón bitcoin. bitcoin er 21 milljón. Reglan er hluti af hugbúnaðinum og enginn getur breytt henni einhliða.
• Enginn seðlabanki. Enginn einn aðili gefur bitcoin út eða stjórnar netinu. Færslurnar eru skráðar á bálkakeðjuBálkakeðjaOpin færsluskrá þar sem færslur eru geymdar í bálkum og hver bálkur vísar í þann á undan, svo ekki er hægt að breyta eldri færslum án þess að það sjáist. sem þúsundir tölva um allan heim halda utan um, og þessi dreifstýringDreifstýringÞegar vald og ábyrgð dreifast á marga þátttakendur í stað þess að einn banki, fyrirtæki eða ríki ráði yfir kerfinu. er kjarninn í hönnuninni.

Fast framboð höfðar til margra, ekki síst hér á landi. Þeir sem muna verðbólguárin vita hvernig það er að horfa á sparnaðinn brenna upp. Peningar sem enginn getur prentað meira af lofa öðru, og þess vegna líta margir á bitcoin fyrst og fremst sem verðmætageymslu, eins konar stafrænt gull. Rökin eru rakin í greininni Af hverju hefur bitcoin verðgildi?

Sem reiknieining er bitcoin hins vegar lítið notað. Fáir verðleggja vörur eða laun í bitcoin, meðal annars vegna þess að verðið í krónum sveiflastSveiflurMælikvarði á hve mikið og hve hratt verð eignar hækkar og lækkar. mikið.

Það sem krónan gerir og bitcoin ekki

Krónan sinnir hlutverkum sem bitcoin gerir ekki:

• Laun og verð. Launin þín, leigan og verðið í búðinni eru í krónum. Flestar skuldir heimila eru líka í krónum.
• Lögeyrir og skattar. Krónan er lögeyrir á Íslandi og skattar eru greiddir í krónum. Bitcoin er ekki lögeyrir hér.
• Seðlabankinn getur brugðist við. Seðlabankinn hækkar og lækkar vexti til að halda aftur af verðbólgu eða styðja við efnahagslífið, og hann getur lánað bönkum þegar á bjátar. Framboð bitcoin bregst ekki við neinu. Það er bæði styrkur og veikleiki: enginn getur rýrt bitcoin með prentun, en enginn getur heldur aukið framboðið þegar kreppa skellur á.
• Stöðugleiki frá degi til dags. Króna í dag er nánast jafn mikils virði á morgun. Verð bitcoin í krónum getur hins vegar breyst um tugi prósenta á nokkrum vikum.

Lokaorð

Peningar hafa tekið á sig margar myndir á Íslandi: vaðmál, fisk, danska mynt, seðla og tölur á bankareikningi. Það sem skiptir mestu er að fólk treysti því að aðrir taki við þeim og að þeir haldi verðgildi sínu.

Saga krónunnar sýnir hve dýrt það er þegar verðmætageymslan bregst, og það skýrir áhuga margra Íslendinga á bitcoin. Krónan sinnir þó áfram daglegum hlutverkum peninga hér á landi. Ef þú hugleiðir að eignast bitcoin er gott að kynna sér áhættuna fyrst.