Hvað er staking og hvaða áhætta fylgir því?

Hvernig virkar proof of stake?

Allar bálkakeðjur þurfa samstöðuaðferðSamstöðuaðferðReglurnar sem gera þúsundum tölva kleift að koma sér saman um eina útgáfu af bálkakeðjunni án þess að treysta neinum einum aðila., leið til að koma sér saman um hvaða færslur eru gildar og í hvaða röð. Bitcoin notar aðferðina proof of workProof of workSamstöðuaðferð þar sem rétturinn til að bæta næsta bálki við bálkakeðjuna fellur í hlut þess sem fyrstur leysir erfiða reikningsþraut., þar sem námuvinnsluaðilar keppa með reiknigetu. Net sem nota proof of stake fara aðra leið.

Í stað námuvinnsluaðila eru staðfestingaraðilarStaðfestingaraðiliÞátttakandi á neti sem notar proof of stake og leggur eigin rafmynt að veði til að búa til og staðfesta bálka gegn umbun. (e. validators) sem leggja eigin rafmynt að veði. Þeir leggja fram nýja bálka og greiða atkvæði um hvort bálkar annarra séu gildir. Sá sem fer eftir reglunum fær umbun. Sá sem svindlar getur misst hluta af veðinu.

Þetta minnir á tryggingarfé við leigu. Ef allt er í lagi færðu það til baka, en ef þú veldur tjóni gengur það upp í tjónið. Veðið gerir það dýrt að svindla. Ethereum, Solana, Cardano og Polkadot nota öll proof of stake, hvert með sínum hætti.

Hvaðan kemur umbunin?

Umbunin á sér tvær meginuppsprettur:

• Ný útgáfa. Netið býr til nýjar myntir og greiðir þær staðfestingaraðilum, svipað og bálkaumbunBálkaumbunÞað sem námuvinnsluaðili fær fyrir að bæta bálki við keðjuna: ný bitcoin auk færslugjaldanna í bálkinum. í námuvinnslu.
• Færslugjöld. Staðfestingaraðilar fá hluta af færslugjöldunumFærslugjaldGjald sem greitt er rafmyntaneti fyrir að taka færslu með í bálk, en ekki banka eða fyrirtæki.. Á Ethereum fær sá sem leggur fram bálk til dæmis forgangsgjaldið (e. priority fee) sem notendur greiða, en grunngjaldið er brennt.

Umbunin er yfirleitt gefin upp sem árleg prósenta. Hún er breytileg eftir netum og breytist með tímanum, meðal annars eftir því hve mikið er lagt að veði í heildina. Á Ethereum lækkar umbunin á hvern staðfestingaraðila eftir því sem fleiri bætast við. Staðfestingaraðilar taka líka oft þóknun af umbun þeirra sem leggja hjá þeim.

Hafðu í huga að ný útgáfa fjölgar myntunum. Umbunin er því ekki hreinn hagnaður, heldur að hluta bót fyrir þá útþynningu sem verður hvort sem er.

Ólíkar reglur á ólíkum netum

Ethereum

Til að reka eigin staðfestingaraðila á Ethereum þarf að leggja 32 ETHEther (ETH)Rafmynt Ethereum-netsins, notuð til að greiða færslugjöld, sem veð við staðfestingu bálka og til að senda verðmæti á milli fólks. að veði. Ekki var hægt að taka veðsett ETH út fyrr en með uppfærslu 12. apríl 2023. Þegar staðfestingaraðili vill hætta fer hann í biðröð, og biðin ræðst af því hve margir vilja hætta á sama tíma. Í september 2025 var biðin um tíma meira en 40 dagar.

Solana

Á Solana leggur þú SOL að veði hjá staðfestingaraðila, án þess að afhenda honum myntina. Staking tekur gildi og fellur úr gildi við lok tímabils sem kallast epoch og er um tveir dagar. Það tekur því nokkra daga að losa myntina. Lestu meira í Hvað er Solana?

Cardano

Á Cardano tengir þú ADA-ið þitt við svokallaðan staking-hóp (e. stake pool). Myntin er ekki bundin: hún situr áfram í veskinu þínu og þú getur notað hana hvenær sem er. Fyrsta umbunin berst eftir um 15-20 daga. Ef hópurinn stendur sig illa missir þú aðeins af umbun, því ADA-ið þitt er ekki í hættu. Lestu meira í Hvað er Cardano?

Polkadot

Á Polkadot tilnefnir þú (e. nominate) staðfestingaraðila eða gengur í sameiginlegan hóp (e. nomination pool). Lengi vel tók 28 daga að losa DOT úr staking. Í júlí 2026 tók gildi breyting sem kosið var um á netinu: biðin er nú að hámarki um tveir dagar og þeir sem tilnefna eiga ekki lengur á hættu slashing. Lestu meira í Hvað er Polkadot?

Binditími

Á mörgum netum er rafmyntin bundin meðan hún er lögð að veði, og það tekur tíma að losa hana. Þetta minnir á bundinn innlánsreikning: þú kemst ekki í peninginn um leið og þú vilt.

Það skiptir mestu máli þegar verðið fellur hratt. Á meðan þú bíður eftir að myntin losni getur þú ekki selt hana, og verðið getur haldið áfram að falla.

Hvað er slashing?

SlashingSlashingRefsing á netum sem nota proof of stake. Staðfestingaraðili sem brýtur reglurnar missir hluta af veðinu sínu og er vikið af netinu. er refsing fyrir alvarleg brot á reglum. Ef staðfestingaraðili skrifar til dæmis undir tvo ólíka bálka fyrir sama tímahólf missir hann hluta af veðinu og honum er vísað af netinu. Á Ethereum er fyrsta refsingin lítil, en ef mörgum er refsað á sama tíma getur allt veðið tapast.

Þetta er annað en að detta út af netinu, til dæmis vegna rafmagnsleysis. Það kostar yfirleitt aðeins glataða umbun eða litla sekt. Á sumum netum bitnar slashing líka á þeim sem lögðu inn hjá staðfestingaraðilanum. Því skiptir máli að velja traustan aðila.

Leiðir til að taka þátt

• Eigin staðfestingaraðili. Þú keyrir nóðu allan sólarhringinn og berð alla ábyrgð. Þetta krefst tækniþekkingar og á Ethereum 32 ETH.
• Að fela öðrum. Á mörgum netum getur þú lagt myntina að veði hjá staðfestingaraðila án þess að afhenda honum hana. Hún situr áfram í þínu veski.
• Hjá rafmyntamiðlun eða vörsluaðilaVörsluaðiliFyrirtæki sem geymir rafmynt og lyklana að henni fyrir hönd viðskiptavina, til dæmis rafmyntamiðlun með starfsleyfi.. Þú afhendir rafmyntina og þjónustan sér um allt. Þetta er einfalt, en þú treystir á fyrirtækið. Það kallast mótaðilaáhætta.
• Liquid stakingLiquid stakingStaking þar sem þú færð tóka sem kvittun fyrir veðinu. Tókann má selja eða nota á meðan rafmyntin er bundin.. Þú leggur rafmynt inn í snjallsamningSnjallsamningurForrit á bálkakeðju sem keyrir sjálfkrafa þegar tiltekin skilyrði eru uppfyllt og gerir nákvæmlega það sem það var forritað til að gera. og færð í staðinn tóka sem stendur fyrir veðsettu myntina. Þekktasta dæmið er stETH frá Lido. Þú leggur inn ETH, færð stETH og staðan hækkar yfirleitt daglega með umbuninni. Tókann má selja eða nota í DeFiDeFi (dreifstýrð fjármál)Fjármálaþjónusta, eins og lán, sparnaður og viðskipti, sem keyrir á snjallsamningum á bálkakeðju í stað banka eða annarra milliliða. meðan ETH-ið er áfram að veði.

Hver er áhættan?

• Verðið skiptir mestu. Umbunin er greidd í sömu rafmynt. Ef verðið fellur um 30% skiptir litlu þótt myntunum hafi fjölgað um nokkur prósent. Lestu um sveiflurSveiflurMælikvarði á hve mikið og hve hratt verð eignar hækkar og lækkar..
• Binditími. Þú kemst ekki alltaf í myntina þegar þú vilt.
• Slashing. Mistök eða svik staðfestingaraðila geta kostað þig hluta af myntinni.
• Þjónustan getur brugðist. Rafmyntafyrirtækið Celsius lofaði allt að 18% ávöxtun af innlagðri rafmynt. Í júní 2022 frysti það úttektir og í júlí sama ár óskaði það eftir gjaldþrotameðferð. Viðskiptavinir komust ekki í eignir sínar. Stofnandinn Alex Mashinsky var dæmdur í 12 ára fangelsi í maí 2025. Lestu um muninn á vörsluþjónustu og eigin veski.
• Snjallsamningar. Villa í snjallsamningi getur valdið tjóni. Lido nefnir líka að verð stETH geti farið undir verð ETH, því úttektir taka tíma.

Ef einhver lofar fastri og hárri ávöxtun af staking er það hættumerki. Umbun af staking er aldrei tryggð.

Staking og skattar

Umbun af staking getur verið skattskyld á Íslandi. Á síðu Skattsins um rafmyntir er þó ekki fjallað sérstaklega um staking. Haltu skrá yfir hverja greiðslu, dagsetningu og verðmæti hennar í krónum.

Lestu greinina Rafmyntir og skattar á Íslandi og talaðu við endurskoðanda eða Skattinn um þína stöðu.

Lokaorð

Staking er leið til að taka þátt í rekstri neta sem nota proof of stake og fá umbun fyrir. Með staking geta net eins og Ethereum verið án námuvinnslu, og margir líta á það sem leið til að láta rafmynt sem þeir eiga hvort sem er vinna fyrir sig.

Reglurnar eru þó ólíkar eftir netum og áhættan fer mikið eftir því hvaða leið þú velur. Kynntu þér binditímann, hver geymir myntina og hvað gerist ef eitthvað fer úrskeiðis. Farðu líka yfir áhættuna almennt.