Í stuttu máli
- Rafmynt er stafrænn peningur eða eign sem er skráð í sameiginlega færsluskrá, bálkakeðju, en ekki í bókhald banka.
- Ólíkt krónum á bankareikningi gefur enginn seðlabanki rafmyntir út, verðið ræðst á markaði og engin innstæðutrygging nær yfir þær.
- Helstu tegundirnar eru bitcoin, vettvangar fyrir forrit eins og Ethereum, stöðugleikamyntir sem fylgja gengi gjaldmiðils og memecoins.
- Verð rafmynta sveiflast mikið og færslur verða ekki afturkallaðar, svo leggðu aldrei meira í rafmyntir en þú hefur efni á að tapa.
Efnisyfirlit
Rafmynt er stafrænn peningur eða eign sem er aðeins til á netinu og er skráð í opna, sameiginlega færsluskrá sem kallast bálkakeðja. Enginn banki heldur utan um það hver á hvað. Það gera þúsundir tölva um allan heim sem fylgja sömu reglum.
Fyrsta rafmyntin, bitcoin, varð til árið 2009. Síðan hafa þúsundir annarra bæst við, með ólík markmið og mjög ólíka áhættu. Hér eru grunnatriðin tekin saman, með tenglum á ítarlegri greinar um hvert efni.
Hvernig virkar rafmynt?
Þegar þú millifærir í heimabankanum breytir bankinn tölum í eigin bókhaldi. Hann lækkar þína stöðu og hækkar stöðu viðtakandans. Þú treystir því að bankinn haldi bókhaldið rétt.
Rafmynt virkar án slíks milliliðar. Bókhaldið er ein sameiginleg bálkakeðjaBálkakeðjaOpin færsluskrá þar sem færslur eru geymdar í bálkum og hver bálkur vísar í þann á undan, svo ekki er hægt að breyta eldri færslum án þess að það sjáist. sem hver sem er getur skoðað, og þúsundir tölva geyma afrit af henni. Tölvurnar fara yfir hverja nýja færslu og hafna þeim sem brjóta reglurnar. Þetta kallast dreifstýringDreifstýringÞegar vald og ábyrgð dreifast á marga þátttakendur í stað þess að einn banki, fyrirtæki eða ríki ráði yfir kerfinu.: enginn einn aðili stjórnar kerfinu. Lestu meira um bálkakeðjur.
Þú geymir ekki rafmyntina sjálfa eins og seðil í veski. Það sem veitir þér yfirráð yfir henni er einkalykillEinkalykillLeynileg tala sem sannar að þú eigir rafmyntina í veskinu þínu. Sá sem hefur einkalykilinn ræður yfir rafmyntinni., leynileg tala sem gerir þér kleift að færa rafmyntina. Lykillinn er geymdur í rafmyntaveskiRafmyntaveskiForrit eða tæki sem geymir lyklana að rafmyntinni þinni, svo þú getir tekið á móti henni, haldið utan um hana og sent hana., annaðhvort hjá þér eða hjá þjónustuaðila sem geymir hann fyrir þig. Lestu meira um rafmyntaveski.
Hver er munurinn á rafmynt og krónum í banka?
Krónurnar á bankareikningnum þínum og rafmynt eru hvort tveggja stafræn verðmæti. Kerfin á bak við þau eru þó gerólík.
| Krónur á bankareikningi | Rafmynt | |
|---|---|---|
| Hver gefur út? | Seðlabanki Íslands gefur krónuna út | Enginn seðlabanki. Bitcoin verður til eftir föstum reglum, en fyrirtæki eða verkefni búa til aðrar rafmyntir |
| Framboð | Ekkert hámark. Peningamagn í umferð eykst ár frá ári | Framboð bitcoin er takmarkað við 21 milljón |
| Hver heldur bókhaldið? | Bankinn þinn | Þúsundir tölva saman, í opinni bálkakeðju |
| Verðgildi | Ein króna er alltaf ein króna, þótt verðbólga rýri kaupmáttinn | Verðið ræðst á markaði og getur hækkað eða lækkað um tugi prósenta á skömmum tíma |
| Millifærslur til útlanda | Í gegnum banka, oft gegn gjaldi og á nokkrum bankadögum | Hvert sem er í heiminum, á öllum tímum sólarhringsins |
| Mistök og svik | Bankinn getur stundum stöðvað eða bakfært greiðslu | Staðfest færsla verður ekki afturkölluð |
| Vernd ef illa fer | Innstæður njóta lágmarksverndar ef banki fellur | Engin innstæðutrygging eða bótakerfi |
| Lögeyrir | Já | Nei |
Stærsti munurinn snýst um ábyrgð. Í bankakerfinu er yfirleitt einhver sem þú getur leitað til ef eitthvað fer úrskeiðis. Með rafmynt hvílir meiri ábyrgð á þér, sérstaklega ef þú geymir lyklana í eigin veski.
Myntir og tókar
Rafmyntum er oft skipt í tvo hópa:
- Mynt (e. coin) er gjaldmiðill sem er innbyggður í eigin bálkakeðju. Bitcoin er mynt Bitcoin-netsins og ether (ETH) er mynt Ethereum-netsins. Myntin er meðal annars notuð til að greiða færslugjöld á netinu.
- TókiTókiStafræn eign sem er búin til með snjallsamningi á bálkakeðju annarrar rafmyntar, í stað þess að hafa eigin bálkakeðju. (e. token) er búinn til ofan á bálkakeðju sem er þegar til, með forriti sem kallast snjallsamningurSnjallsamningurForrit á bálkakeðju sem keyrir sjálfkrafa þegar tiltekin skilyrði eru uppfyllt og gerir nákvæmlega það sem það var forritað til að gera.. Stöðugleikamyntin USDC og ChainlinkChainlink (LINK)Net véfrétta sem færa upplýsingar utan bálkakeðja, til dæmis verð, inn í snjallsamninga. LINK er ERC-20-tóki á Ethereum og alls er til 1 milljarður. (LINK) eru dæmi um tóka sem keyra meðal annars á Ethereum.
Líkja má bálkakeðju á borð við Ethereum við stýrikerfi í síma. Ether er innbyggður hluti kerfisins, en tókar eru eins og öpp sem aðrir búa til og keyra ofan á því. Þetta skiptir máli þegar þú sendir tóka: þú þarft að velja rétt netkerfi, annars getur sendingin glatast.
Allar rafmyntir aðrar en bitcoin eru stundum kallaðar altcoinsAltcoinSamheiti yfir allar rafmyntir aðrar en bitcoin, stytting á enska heitinu „alternative coin“..
Helstu tegundir rafmynta
Bitcoin
Bitcoin var fyrsta rafmyntin og hefur alla tíð verið sú stærsta að markaðsvirði. Aldrei verða til fleiri en 21 milljón bitcoin og margir líta á það sem stafrænt gull, eign sem fólk geymir frekar en eyðir. Lestu meira um bitcoin.
Ethereum og aðrir vettvangar
Ethereum fór í gang árið 2015 og er hannað til að keyra forrit á bálkakeðjunni. Á Ethereum hafa verið byggð upp lánaforrit, kauphallir og stöðugleikamyntir, svo dæmi séu nefnd. SolanaSolana (SOL)Bálkakeðja sem er hönnuð fyrir hraðar og ódýrar færslur. SOL er rafmynt netsins og er notuð í færslugjöld og staking., Cardano og Avalanche eru aðrir vettvangar með svipuð markmið. Lestu meira um Ethereum og muninn á Bitcoin og Ethereum.
Stöðugleikamyntir
StöðugleikamyntirStöðugleikamyntRafmynt sem er hönnuð til að halda stöðugu verði, oftast með því að fylgja gengi Bandaríkjadals eða annars gjaldmiðils. eru hannaðar til að halda stöðugu verði, oftast einum Bandaríkjadal. Á bak við þær þekktustu, USDT og USDC, eiga að vera eignir eins og reiðufé og bandarísk ríkisskuldabréf. Þær eru mikið notaðar í viðskiptum með rafmyntir og til að senda dollara á milli landa. Lestu meira um stöðugleikamyntir.
Memecoins
MemecoinsMemecoinRafmynt sem er sprottin af netgríni eða jarmi, hefur yfirleitt lítið sem ekkert notagildi og byggir verð sitt nær eingöngu á umtali. eru rafmyntir sem urðu til í kringum brandara eða netfyrirbæri (e. meme). DogecoinDogecoin (DOGE)Rafmynt sem varð til í gríni árið 2013, með Shiba Inu-hund úr jarmi sem merki, og hefur ekkert hámarksframboð. varð til í gríni árið 2013 og er með hundsandlit í merki sínu. Verð memecoins ræðst nær eingöngu af umtali og vinsældum og getur fallið jafn hratt og það hækkar. Margar þeirra hverfa alveg.
Til hvers er rafmynt notuð?
- Sparnaður til lengri tíma. Margir kaupa bitcoin eða aðrar rafmyntir og eiga þær í mörg ár, til dæmis vegna þess að framboð bitcoin er takmarkað. Engin trygging er fyrir því að verðið hækki.
- Greiðslur á milli landa. Hægt er að senda rafmynt hvert sem er, á öllum tímum sólarhringsins, án þess að bankar komi að málinu.
- Stafrænir dollarar. Stöðugleikamyntir eru notaðar til að geyma og senda verðmæti í dollurum.
- Fjármálaþjónusta án milliliða. Á Ethereum og svipuðum netum er hægt að lána, taka lán og skipta á rafmyntum án banka.
- Skammtímaviðskipti. Sumir kaupa og selja ört til að reyna að hagnast á verðbreytingum. Það er mjög áhættusamt.
Hver er áhættan?
Evrópsku eftirlitsstofnanirnar EBA, EIOPA og ESMA vara við því að fólk geti tapað öllu sem það leggur í rafmyntir. Helstu áhættuþættirnir eru þessir:
- Miklar verðsveiflur. Frá hámarki í nóvember 2021 til nóvember 2022 féll verð bitcoin um rúm 75%, en árið 2023 meira en tvöfaldaðist það. Minni rafmyntir sveiflast oft enn meira. Lestu um sveiflurSveiflurMælikvarði á hve mikið og hve hratt verð eignar hækkar og lækkar. og af hverju verð rafmynta sveiflast.
- Engin trygging. Rafmyntir njóta hvorki innstæðutryggingar né verndar bótakerfa eins og hefðbundnar fjármálaafurðir.
- Óafturkræfar færslur. Ef þú sendir á rangt veskisfang eða týnir lyklunum er rafmyntin glötuð. Lestu um einkalykla og endurheimtarorð.
- Svik. Svikahrappar lofa skjótum gróða eða þykjast vera bankinn þinn eða lögreglan. Kynntu þér algengustu rafmyntasvikin.
- Þjónustuveitandinn. Þegar kauphöllin FTX fór í þrot í nóvember 2022 misstu viðskiptavinir aðgang að eignum sínum. Kannaðu því hvort þjónustan hafi starfsleyfi.
Farðu yfir áhættuna áður en þú kaupir í fyrsta sinn.
Er rafmynt lögleg á Íslandi?
Já, það er löglegt að kaupa, eiga og selja rafmynt á Íslandi. Í lögum er talað um sýndareignirSýndareignLagahugtak yfir rafmyntir og tóka: stafræn framsetning á virði eða réttindum sem má millifæra og varðveita með bálkakeðjutækni.. Um þær gilda lög nr. 101/2025 um markaði fyrir sýndareignir, sem tóku gildi 1. janúar 2026 og innleiða evrópsku reglugerðina MiCAMiCAReglugerð ESB um markaði fyrir sýndareignir, sem gildir á Íslandi frá 1. janúar 2026 og setur sömu reglur um rafmyntaþjónustu um allt EES.. Lestu meira um MiCA.
Frá 1. júlí 2026 er óheimilt að veita þjónustu með sýndareignir hér á landi án starfsleyfis. Seðlabanki Íslands veitir leyfin hér og hefur eftirlit með þeim sem fá þau, en fyrirtæki með starfsleyfi í öðru EES-ríki geta líka boðið þjónustu hér. Myntkaup er með slíkt starfsleyfi sem þjónustuveitandi sýndareigna (CASPCASP (þjónustuveitandi sýndareigna)Fyrirtæki með starfsleyfi samkvæmt MiCA til að veita þjónustu með sýndareignir, til dæmis kaup, sölu, vörslu eða millifærslur.). Í greininni Hvernig kaupi ég rafmynt á Íslandi? er farið yfir kaupin skref fyrir skref.
Hagnaður af sölu rafmynta er skattskyldur. Hjá einstaklingum er hann að jafnaði skattlagður sem söluhagnaður og fellur undir fjármagnstekjuskatt, samkvæmt upplýsingum Skattsins. Nánar er fjallað um það í greininni Rafmyntir og skattar á Íslandi. Ræddu við endurskoðanda eða Skattinn um þína stöðu.
Algengar spurningar
Hvað eru til margar rafmyntir?
Þær skipta þúsundum og nýjar bætast stöðugt við. Flestar eru smáar og margar hverfa. Fjöldinn segir lítið um gæðin, því hver sem er getur búið til nýjan tóka á nokkrum mínútum.
Er rafmynt það sama og sýndareign?
Nánast. Rafmynt er hversdagsorðið. Sýndareign er lagalega hugtakið sem MiCA og íslensk lög nota, og það nær yfir fleira, til dæmis tóka sem veita aðgang að tiltekinni þjónustu.
Þarf ég að kaupa heila mynt?
Nei. Flestar rafmyntir skiptast í mjög smáar einingar. Eitt bitcoin skiptist til dæmis í 100 milljónir satoshi, svo hægt er að kaupa fyrir litla upphæð.
Get ég tapað meiru en ég legg inn?
Ekki ef þú kaupir rafmynt og átt hana. Þá getur þú í versta falli tapað allri upphæðinni. Ef þú notar skuldsetninguSkuldsetningAð eiga viðskipti með lánsfé, sem margfaldar bæði hagnað og tap og getur þurrkað út allt framlagið á skömmum tíma., það er að segja verslar með lánsfé, getur allt tapast mjög hratt og í sumum tilvikum meira en þú lagðir inn.
Getur rafmynt komið í stað krónunnar?
Ekki eins og staðan er í dag. Rafmyntir eru ekki lögeyrir á Íslandi og verð flestra þeirra sveiflast of mikið til að henta til daglegra innkaupa. Stöðugleikamyntir eru stöðugri, en þær algengustu fylgja Bandaríkjadal, ekki krónunni.
Lokaorð
Rafmynt er stafrænt verðmæti sem er skráð í sameiginlega bálkakeðju í stað bókhalds banka. Bitcoin, Ethereum, stöðugleikamyntir og memecoins teljast öll til rafmynta, en þær eru gerðar í ólíkum tilgangi og bera mjög ólíka áhættu.
Gefðu þér tíma til að skilja hvað þú kaupir, notaðu þjónustu með starfsleyfi og mundu að þú getur byrjað á lágri upphæð. Til að læra grunnhugtökin er gott að lesa næst 10 hugtök sem allir ættu að þekkja.
